NGUYEN NAM SON (1890-1973) 阮南山

Lot 6
Aller au lot
50 000 - 80 000 €
Résultats avec frais
Résultat : 565 040 €

NGUYEN NAM SON (1890-1973) 阮南山

Tonkinoise à l'éventail, circa 1935-1936
Encre et couleurs sur soie, signée en bas à gauche et en bas à droite
61.5 x 43 cm - 24 1/4 x 17 in

Ink and color on silk, signed lower left and lower right

PROVENANCE:
Collection du chef de bataillon Fernand Mallet, en poste à Hanoi du 24 janvier 1936 au 28 avril 1938
Rapporté en 1938 et conservé familialement depuis
 
Nguyen Van Tho, plus connu sous son nom d’artiste Nam Son, naît à Hanoï en 1890 et étudie au lycée du protectorat, où il est initié à l’art occidental. Attiré par le dessin, il collabore à l’illustration de nombreux manuels, journaux et revues. Ses prédispositions lui permettent de rencontrer Victor Tardieu, lauréat du prix de l’Indochine de 1920, qui devient son mentor.

Aux côtés de son maître, l’artiste vietnamien s’exerce avec brio à la peinture à l’huile et expose ses premières toiles dès 1923. Ensemble, disciple et enseignant fondent, en 1924, l’Ecole des Beaux-Arts d’Hanoï, où sont pareillement enseignées les techniques artistiques occidentales et asiatiques, telles que la peinture sur soie ou la laque. Véritable vivier de talents, l’établissement donnera par la suite naissance aux plus grand noms de la peinture vietnamienne, à l’image de Le Pho, Mai Thu ou encore Vu Cao Dam.

Nguyen Van Tho, better known by his professional name, Nam Son, was born in Hanoi in 1890 and studied at the Protectorate high school, where he was introduced to Western art. Attracted to drawing, he collaborated on the illustrations for numerous manuals, periodicals and reviews. His talent brought him into contact with Victor Tardieu, winner of the 1920 Indochina Prize, who became his mentor. Alongside his master, the Vietnamese artist became a brilliant exponent of oil painting, exhibiting his first pictures in 1923. Together, disciple and teacher founded the Hanoi School of Fine Arts in 1924. This taught both Western and Asian techniques, including painting on silk and lacquer work. A genuine breeding ground of talent, the school produced some of the leading names in Vietnamese painting, including Le Pho, Mai Thu and Vu Cao Dam.
Nguyễn Văn Thọ sinh năm 1890 tại Hà Nội nổi tiếng với bút danh Nam Sơn. Ông học ở trường phổ thông Bảo hộ, chuyên giảng dậy về mỹ thuật phương tây. Là người quan tâm đến hội họa, ông đã cộng tác làm minh họa cho rất nhiều sách báo, tạp chí. Với thiên hướng nghệ thuật đó, ông đã gặp được Victor Tardieu, người đạt giải thưởng Indochine năm 1920, và trở thành thầy dậy của ông sau này.
Cùng với người thầy của mình, họa sĩ người Việt đã hoàn thiện thành công các tác phẩm sơn dầu đầu tiên của mình và được trưng bày từ năm 1923. Năm 1924, các môn đệ và thầy giáo đã cùng nhau thành lập trường Cao đẳng Mỹ thuật Hà Nội, nơi giảng dậy cả các kỹ thuật mỹ thuật của phương tây và của châu á, như là tranh lụa hoặc sơn mài. Trường thực sự là nơi nuôi dưỡng những tài năng và là nơi sản sinh ra vô số những tên tuổi lớn trong nền mỹ thuật Việt Nam như Lê Phổ, Mai Thứ hay như cả Vũ Cao Đàm.

越南艺术家南山本名阮文寿,1890年生于河内,在保护地高中就读期间开始接触西方艺术。他对素描情有独钟,参与了多部课本、报刊和杂志的插图绘制创作。1920年印度支那大奖获得者维克多·塔迪埃(Victor Tardieu)注意到这位天赋禀异的青年并成为其艺术导师。跟随这位良师益友,南山的油画创作日益精进,1923年便展出了首批作品。师徒二人于1924年联手创办了河内美术学院,既开设了西方艺术技法的课程,也教授传统绢本和漆画技法。这所学校很快成为越南艺术人才的摇篮,先后培养出黎谱、梅忠恕、武元谈等多位绘画大师。

NAM SƠN 阮南山
TONKINOISE À L’ÉVENTAIL Thiếu nữ cầm quạt
Par NGÔ Kim-Khôi, chercheur indépendant en art vietnamien 吴金魁 越南艺术独立学
 
La peinture sur soie est l’une des techniques préférées de Nam Son. Dans un document manuscrit conservé par sa famille, Nam Son a écrit : « en 1930 et 1935, le Ministère de l’Éducation et des Beaux-Arts a acheté mes deux oeuvres exposées à Paris, l’une à l’encre de chine Sur la rive droite du Fleuve Rouge où se vend et s’achète le riz, l’autre une peinture sur soie figurant une paysanne en train de coudre...» (Fig.2).
Attaché à cette technique, il réalise alors de nombreuses oeuvres, parmi lesquelles Tonkinoise à l’éventail (Thiếu nữ cầm quạt) qui représente une jeune fille assise sur un divan, tenant dans sa main droite un éventail en papier fin, presque transparent, sur lequel se dessine une branche d’orchidée. La jeune fille est accroupie, le pied gauche à plat, le pied droit replié. Elle porte une tunique traditionnelle vietnamienne áo dài de couleur verte et un pantalon blanc. Son visage est empreint de douceur, d’une beauté discrète et élégante. Il émane d’elle une allure de femme de la ville contrastant avec les femmes de la campagne plus sommairement vêtues.
Ses longs cheveux sont noués en forme de couronne autour de sa tête. En général, pour rehausser leur charme et mettre en valeur leur visage, les jeunes filles et les femmes du Nord enroulaient leurs longs cheveux dans une bande de tissu ou de velours noir, puis formaient comme une couronne autour de la tête (vấn khăn). Parfois, elles laissaient pendre sur leur joue une petite mèche flottante, dite queue-de-coq (bỏ đuôi gà). Enfin vint la mode de se coiffer de la même façon mais sans bande de velours (vấn tóc trần), comme la jeune fille sur cette peinture.

Tonkinoise à l’éventail offre une atmosphère paisible que renforce la tendre beauté du modèle. Elle a le sourire énigmatique de Mona Lisa. Ses lèvres esquissent un semblant de sourire alors qu’elle paraît baigner dans le bonheur. Est-elle amoureuse? Les coups de pinceaux de Nam Son apparaissent clairement sur le visage de la jeune fille.
Nguyen Thj Ngoc Trâm, troisième fille de Nam Son et aujourd’hui âgée de 87 ans, a observé et reconnu le modèle, croisé dans son enfance, sans toutefois se souvenir de son nom. Elle raconte que lorsque le modèle venait à la maison, les enfants de la famille, qui avaient peu de contact avec elle, la surnommaient Mademoiselle Modèle.

Les couleurs froides dominantes ici procurent un sentiment de douce fraîcheur. La lumière se jetant sur le pan du devant de son áo dài vert profond le rend presque transparent. Cet aspect limpide de la peinture ne reflèterait-il pas un air d’automne illustrant ce sonnet d’amour vietnamien, ... j’attends l’automne, en robe verte, tu viens dans mon rêve?
L’arrière plan de cette peinture présente comme un ancien rideau de brocard aux motifs vân thủy (nuages et eaux), donnant à la toile une expression de noblesse.
On peut retrouver sur une autre peinture sur soie de Nam Son la même façon de traiter l’arrière-plan faisant ainsi écho à la technique d’art décoratif dont il était maître à l’École des Beaux-arts de l’Indochine, ainsi que le décrit l’ouvrage Les Écoles d’Art de l’Indochine (Instruction Publique de l’Indochine, Imprimerie d’Extrême-Orient, Hanoi 1937), page 16 (Fig.3)

En bas à gauche, la signature en latin « NGUYỄN NAM SƠN » un sceau de forme ronde stylisé dans lequel apparaissent deux caractères 寒松, exprimant «pin (se dresse) dans le froid» – (Hàn Tùng), ce qui veut peut-être dire que ce tableau a été terminé achevé en Hiver. À droite, un peu au milieu, la signature en caractère chinois 臣剑湖阮南山, signifiant « l’humble personne du lac de l’Épée Nguyen Nam Son » – (Thần Kiếm hồ Nguyễn Nam Sơn), avec un très joli sceau en forme de feuille, à l’intérieur de laquelle figure les caractères 剑湖, signifiant lac de l’Épée, ce qui veut dire Hanoi.

Ce tableau est dans son cadre d’origine. Un cachet de la maison de fabrication se trouve au dos de la feuille: «Tam Thọ Bồi Tranh – Bùi Ngọc Lưu – No 58, rue Maréchal Pétain, Hanoi». Cette maison Tam Tho, réputée pour l’encadrement de tableaux, avait pour spécialité le marouflage de la peinture sur soie et utilisait pour cela une technique ancestrale. Nam Son avait l’habitude de commander ses cadres en cet endroit et y a même envoyé sa fille aînée Nguyen Thi Kim Thoa qui se forma à cette technique. Tonkinoise à l’éventail fut acquise par le chef de bataillon Fernand Mallet, en poste à Hanoi entre 1936 et 1938. Au retour de sa famille en France en 1938, l’ensemble de sa collection fut rapatriée et conservée familialement.

 
Painting on silk was one of Nam Son’s favourite techniques. In a manuscript document now in his family’s possession, Nam Son wrote, «In 1930 and 1935, the Ministry of Education and Fine Arts bought two works of mine exhibited in Paris, one in Indian ink – «Sur la rive droite du Fleuve Rouge où se vend et s’achète le riz» –, the other a painting on silk of a peasant woman sewing…» (Fig.2)
He was very attached to this technique, and subsequently produced many other works including “Tonkinoise à l’éventail” (Thiếu nữ cầm quạt: Tonkin girl with a fan), which shows a young girl sitting on a divan with a delicate paper fan in her right hand, and an orchid stem emerging above. The girl is crouching, with her left foot flat on the ground, and her right foot bent under. She is wearing a green traditional Vietnamese áo dài tunic and white trousers. Her face is imbued with sweetness and a subtle, elegant beauty. She has the distinct look of a city-dweller, contrasting with the more simply-clad countrywomen.
Her long hair is wound around her head like a crown. In general, to emphasise their charms and set off their faces, young girls and women of the North rolled their long hair in a band of fabric or black velvet, then shaped it into a crown around their heads (vấn khăn). Sometimes they allowed a loose curl to dangle on the cheek, known as a cock’s tail (bỏ đuôi gà). Eventually, the fashion changed to a similar hairstyle but without the velvet band (vấn tóc trần), as with the girl in this picture.
“Tonkinoise à l’éventail” depicts a peaceful atmosphere that highlights the model’s tender beauty. She has the enigmatic expression of a Mona Lisa. Her lips seem on the point of smiling, and she seems blissfully happy. Could she be in love?

Nam Sơn’s brushstrokes appear clearly on the face of the young girl. Nguyễn Thị Ngọc Trâm, the third daughter of Nam Sơn, now aged 87, observed and recognised the model, whom she met in her childhood, though without remembering her name. She relates that when the model came to the house, the children of the family, who had little contact with her, nicknamed her «Mademoiselle Modèle».
Here the predominantly cool tones create a soft, fresh atmosphere. The light pouring onto the front section of her deep green áo dài makes it almost transparent. This translucent aspect of the painting could well reflect the autumn air touched on in a Vietnamese love sonnet: «... I am waiting for autumn in a green dress; will you come into my dreams?»

The background seems like an antique brocade curtain with vân thủy (cloud and water) motifs, permeating the painting with a sense of nobility.
Another silk painting by Nam Sơn treats the background in the same way, evoking the decorative arts technique he taught at the Fine Arts School of Indochina, as described on page 16 of the book «Les Écoles d’Art de l’Indochine» (Indochina State Education, published by the Imprimerie d’Extrême-Orient, Hanoi 1937): «Drawing and the decorative arts are taught by a second-class technical professor, Mr Nam-Son, one of the two founders of the school.» (Fig.3)
On the bottom left, we find the signature in Western script, «NGUYỄN NAM SƠN», and a round stylised seal. On the right towards the centre, there is a signature in Chinese characters 臣剑湖阮南山, meaning «The humble person of the Lake of the Sword, Nguyễn Nam Sơn» – (Thần Kiếm hồ Nguyễn Nam Sơn), with a fine seal in the form of a leaf, inside which are found the characters 剑湖, standing for «Lake of the Sword «: the meaning of Hanoi.
The painting is in its original frame. A stamp of the manufacturing company appears on the back of the leaf: «Tam Thọ Bồi Tranh – Bùi Ngọc Lưu – No 58, rue Maréchal Pétain, Hanoi». This well-known framing company, Tam Thọ, specialised in mounting silk paintings using an ancestral technique. Nam Sơn always ordered his frames from them, and even sent his eldest daughter, Nguyễn Thị Kim Thoa, to be trained in this technique there.
Tonkinoise à l’éventail was bought by the battalion commander Mallet, who was posted to Hanoi between 1936 and 1938. When he returned to his home in France in 1938, his entire collection was repatriated and then passed down to his family.

Lụa là một trong những chất liệu ưa thích của Nam Sơn. Theo bút tích của Nam Sơn để lại, vào năm 1930 và 1935, bộ Giáo Dục và Mỹ Thuật Pháp đã mua hai bức tranh của ông, một vẽ mực nho «Hồng Hà hữu ngạn mãi mại mễ xứ» và một bức tranh lụa vẽ một người thiếu nữ nông thôn đang vá áo. (Fig.2)
Ông bày tỏ niềm tự hào : «...và khi tôi được giải thưởng huy chương bạc, có 25 người được thưởng trong hàng vạn bức họa, tôi được xếp hàng thứ tư, tôi lấy làm tự hào dân tộc Việt Nam đã ganh đua với nhiều nước ở Paris và báo chí đã khen ngợi mỹ thuật Việt Nam...»
Nam Sơn vẽ nhiều tranh lụa, một trong số đó là «Thiếu nữ cầm quạt» (Tonkinoise à l’éventail).
Bức tranh thể hiện một cô gái đang ngồi trên phản, tay phải cầm một chiếc quạt bằng giấy mỏng màu trắng, có vẽ cành lan. Chân trái xếp bằng, chân phải co lên, cô mặc áo dài xanh, quần mầu trắng, cổ đeo kiềng. Gương mặt cô dịu dàng, mang vẻ đẹp kín đáo, thanh lịch, tao nhã, phong cách tỏa ra dáng dấp của một cô gái thành thị.
«Thiếu nữ cầm quạt» búi tóc theo kiểu miền Bắc. Thông thường, để thêm quyến rũ và làm cho khuôn mặt thanh tao hơn, phụ nữ miền Bắc bọc mái tóc dài của họ trong một dải vải màu đen hoặc nhung the, sau đó vấn tròn quanh đầu như một cái vương miện. Đôi khi họ để đuôi tóc vương bên má, được gọi là bỏ đuôi gà. Sau đó, thời trang thay đổi, họ không dùng vải mà vấn tóc trần như thiếu nữ trong tranh.
Nhìn chung, «Thiếu nữ cầm quạt» toát ra vẻ đằm thắm, bởi nhan sắc nhẹ nhàng vương vấn của người mẫu. Cô cười, như không cười, khóe miệng thể hiện nét bí ẩn của Mona Lisa, nhưng gương mặt tràn đầy hạnh phúc. Phải chăng cô đang yêu ?
Nét bút của Nam Sơn lộ rõ ra trên chân dung xinh đẹp của cô gái. Bà Nguyễn Thị Ngọc Trâm, con gái thứ ba của Nam Sơn, ngày nay 87 tuổi, khi nhìn tranh cho biết bà nhận ra người mẫu này, nhưng không nhớ tên. Bà kể chuyện mỗi khi người mẫu đến nhà, các con gái trong gia đình ít được tiếp xúc, chỉ gọi tên người mẫu là «cô mô-đen», và không biết tên thật.
Màu sắc trong tranh hài hòa, nhiều màu lạnh, mang cho khách thưởng ngoạn những tình cảm nhu mì, mát mẻ. Áo cô xanh biếc, ánh nắng hắt vào làm cho vạt trước trở nên mỏng manh và sáng hơn, thấp thoáng màu trắng của quần. Phải chăng không khí trong trẻo của tranh là không khí mùa thu, thắm thiết lời ca «…anh mong chờ mùa Thu, tà áo xanh nào về với giấc mơ»? («Thu quyến rũ» - Đoàn Chuẩn, Từ Linh)
Điều đáng lưu ý là nền tranh vẽ nét vân thủy làm hậu cảnh, như một tấm màn gấm, mang lại cho «Thiếu nữ cầm quạt» nét quý phái, xưa cổ. Phong cách vẽ trang trí này đã được nhìn thấy trong một bức tranh lụa khác của Nam Sơn, chứng tỏ khả năng bậc thầy của ông khi dạy môn « trang trí» (art décoratif) tại trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.
Quả nhiên, chúng ta có thể đọc được trong «Những trường Mỹ Thuật Đông Dương» (Nha Học Chính, toàn quyền Đông Dương xuất bản, Hà Nội 1937), trang 16 : (Fig.3)

«Việc dạy vẽ đồ họa và trang trí được đảm nhiệm bởi một giáo sư chuyên ngành bậc hai, ông Nam Sơn, là một trong hai người sáng lập trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông Nam Sơn đã đạt được những thành quả đáng khen ngợi trong việc đào tạo giáo dục và đóng góp một phần quan trọng trong việc phục hưng nền Mỹ thuật truyền thống An Nam, đồng thời đó cũng là chủ thuyết và hiến chương của toàn Trường». (Bản dịch Nguyễn An Kiều, con trai thứ của Nam Sơn).
Góc trái phía dưới, chữ ký quốc ngữ «NGUYỄN NAM SƠN». Trên chữ ký là một con dấu tròn cách điệu. Bên phải, lạc khoản tiếng Hán 臣剑湖阮南山, «Thần Kiếm hồ Nguyễn Nam Sơn» : (người ngụ bên hồ Hoàn Kiếm tên là Nguyễn Nam Sơn). Dưới là một triện rất đẹp hình chiếc lá, trên lá viết 剑湖, «Kiếm hồ», nghĩa là «Hà Nội» (Nơi có hồ Hoàn Kiếm danh tiếng).
Bức tranh được trình bày trong chiếc khung nguyên thủy. Sau tranh là mộc của nhà sản xuất khung : «Tam Thọ Bồi Tranh – Bùi Ngọc Lưu – 58, phố Bắc Ninh (rue Maréchal Pétain), Hà Nội». Nhà Tam Thọ nổi tiếng với việc đóng khung tranh và đặc biệt là phương pháp bồi tranh lụa theo kỹ thuật làm hồ dán cổ truyền. Nam Sơn có thói quen đặt khung ở đây và thậm chí còn gửi con gái lớn của mình là Nguyễn Thị Kim Thoa đến học kỹ thuật bồi tranh danh tiếng ấy.
Phố Bắc Ninh thời Pháp có tên Maréchal Pétain, sau này đổi tên đường Nguyễn Hữu Huân. Xưa lắm, phố Bắc Ninh còn có tên Bè Thượng, cùng các phố chung quanh như Hàng Tre, Hàng Muối, Bờ Sông…, là trung tâm buôn bán đồ gỗ. Nhà Tam Thọ mở cửa hàng sản xuất khung tranh ở đây cũng là điều bình thường và hữu lý.
«Thiếu nữ cầm quạt» thuộc bộ sưu tập của Tiểu đoàn trưởng Mallet, đóng quân tại Hà Nội năm 1938. Bức tranh lụa này được mang về Pháp từ năm 1938 và được gia đình lưu giữ cho đến ngày hôm nay.
NGÔ Kim-Khôi

绢本设色是南山最为偏爱的技法之一。在其家人保留的一份手稿中,他曾写道:“1930和1935年,教育和美术部曾买下我在巴黎展出的两幅作品,一件是水墨画《红河右岸的稻米买卖市场》,另一幅绢本设色画的是一个正在做针线的乡下女子……”
热衷于这一技法,南山留下了多幅绢本作品,《手执扇子的北圻女子》(Tonkinoise à l’éventail)便是其中之一。画面中,一名少女坐在沙发上,右手拿着一面画有一支兰花的半透明精致纸扇。蹲坐的少女左脚平放,右脚弯起。她身着绿色的越南传统长衫“奥黛”及白色长裤,面部神态温柔,充满文静高雅之美。其散发出一种城市女性的风范,与一般农村女子简朴的衣着截然不同。
其长发绕头盘成冠状。一般而言,为了显得漂亮并突出脸部,越南北方的女性常常将长发卷在黑色布带或丝绒带内,再梳成冠式盘头(vấn khăn)。她们有时会在脸侧留一缕发丝,轻盈飘逸,称为“鸡尾”。后来出现了不卷绒带的冠式盘头,如同画中女子那般。
《手执扇子的北圻女子》营造出一种静谧的氛围,人物的柔美更增强了这种感觉。女子的脸上浮现出蒙娜丽莎般神秘的微笑,她嘴角微扬,仿佛沉浸在幸福之中,不知是否因为陷入了爱河。
南山落笔的痕迹在女子脸部清晰可见。今已87岁高龄的南山三女儿阮氏玉簪在观看此画时认出,画中人物的原型是她儿时曾见过的一位女子,只是名字记不起来了。她讲述说,那名模特常到家里,孩子们与之接触不多,私下叫她“模特小姐”。
画中冷色的主调给人以清新之感。光线洒落在女子深绿奥黛前襟下摆之上,产生近乎透明的效果。这种清澈折射出的难道不正是那首越南情诗所描绘的秋意吗?“青裙待秋至,君入女儿梦。”
背景中,宛如云水锦帘的古色图案给整个画面增添了华贵之气。
在南山的另一幅绢本作品中,可以看到同样的背景处理,令人想到其在印度支那美术学院教授的装饰艺术技法。这一点在史料《印度支那艺术院校》(印度支那公共教育,远东印厂,河内1937年)的第16页也有记载:“素描和装饰艺术的教学由学院两位创始人之一的二级技术教授南山先生负责。”
画作左下方有拉丁文署名“NGUYỄN NAM SƠN”和一方花式圆形印章。右侧接近中央的位置则署有汉字名号“臣剑湖阮南山”,并配有一方造型优美的叶形印章,所刻字样“剑湖”指代的是河内。
《手执扇子的北圻女子》曾被1935-1938年间在河内任职的法国营长马莱(Mallet)所购。1938年返回法国后,其所有藏品也被运到法国并在家族中传承保存。
 
Mes ordres d'achat
Informations sur la vente
Conditions de ventes
Retourner au catalogue